Wednesday, July 23, 2014

ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΙΔΩΛΙΩΝ ΑΠΟ ΤΗ ΣΠΗΛΙΑ ΤΟΥ ΣΑΡΑΚΗΝΟΥ



Λάϊα Ορφανίδη
(Tα σχέδια είναι από τη δημοσίευση στον πρώτο τόμο)


? 1732             18                   58                    2                     35
                             

3. Section A,
 L 8, sq 8
 (eastern part)


4.SectionA, Level 10,
 sq. 15


1.Section Γ12, sq 1            

9. Section Γ15,
 sq 1

  










           
72                   88a          88b                 100
           







45                             76                   34                                       68                 1                                 
                                              



69                    33                    ?2445                                                                   6
                                                                   
  2,
Section A,
Sq1                                

                           
 
19



42                    4        
        











Τα ειδώλια του Σαρακηνού, τα οποία τοποθετούνται χρονολογικά στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ (ή Τελική Νεολιθική) φάση του Σπηλαίου αποτελούν ένα αξιόλογο σύνολο, αριθμητικά αλλά και ποιοτικά. Πρόκειται κυρίως για πήλινες απεικονίσεις ανθρώπινων μορφών αλλά και μερικών ζώων, με εξαίρεση ένα μικρό μαρμάρινο ειδώλιο[1] και ένα μαρμάρινο ραμφόσχημο ακρόλιθο[2]. Η απόδοσή τους είναι απλουστευμένη, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις, παρατηρείται και μια τάση για μεγαλύτερη φυσιοκρατία. Η διακόσμηση -όταν υπάρχει- είναι ερυθρή γραπτή ή εγχάρακτη, όχι απαραίτητα λειτουργική.
Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων ο αναλογικά μεγάλος αριθμός μεμονωμένων ποδιών ή χεριών και η παρουσία πολλών ανδρικών ειδωλίων, κατά κανόνα φυσιοκρατικών.
Εάν κρίνουμε από το μεγάλο μέγεθος των κεφαλιών, των ποδιών ή των πελμάτων[3], οδηγούμαστε αναπόφευκτα στο συμπέρασμα ότι πολλά από τα ειδώλια αυτά ήταν στην ουσία μικρά αγάλματα, ύψους μέχρι και 40 εκ. πιθανώς όμως και μεγαλύτερου. Ανάλογα μεγάλα νεολιθικά ειδώλια (αν κρίνουμε από το μέγεθος και άλλων σωζόμενων τμημάτων τους) έχουν βρεθεί και στη Θεσσαλία[4].
Στο ειδωλοπλαστικό υλικό της ανασκαφής του σπηλαίου ένα αρκετά σημαντικό αριθμό καταλαμβάνουν τα κεφάλια. Αυτά είναι κατά πλειοψηφία κατασκευασμένα από ένα επίπεδο (οβάλ ή τριγωνικό) κομμάτι πηλού επικολλημένο στο επάνω μέρους ενός κυλινδρικού λαιμού. Το τριγωνικό πρόσωπο είναι κοινό στα ειδώλια αυτής της περιόδου. Το συναντάμε σε όλη τη ΝΝ βόρεια και νότια Βαλκανική, στο Αιγαίο μέχρι και την Κύπρο[5].
Από την άλλη πλευρά, παρατηρούμε ότι, με μικρότερη ή μεγαλύτερη μύτη και με αδρή ή καθόλου απόδοση αλλων προσωπικών χαρακτηριστικών, τα κεφάλια των ειδωλίων του Σαρακηνού έχουν συχνά τρυπημένα αυτιά. Η ιδιαιτερότητα αυτή είναι γνωστή τόσο από τα Θαρρούνια της γειτονικής Εύβοιας[6] όσο και από τη Θεσσαλία[7], τη Φτελιά της Μυκόνου[8], την Κόρινθο[9], ενώ παρουσιάζει γενικότερες αναλογίες και με ειδωλοπλαστικό υλικό από τη Β. Ελλάδα[10] και από άλλους πολιτισμούς των Βαλκανίων και της νοτιοανατολικής Ευρώπης της νεότερης νεολιθικής ή της χαλκολιθικής περιόδου (Karanovo VI, Gumelnita ΧΛΘ, Cucuteni ΧΛΘ και Tisza NΝ αλλά ενίοτε και Hamangia MN και Vinca MN )[11]. Ενα τυπολογικό ανάλογο προέρχεται και από την Χοιροκοιτία της Κύπρου[12].
Η απόδοση με πίεση των δακτύλων ταυτόχρονα της μύτης, των κογχών των ματιών και -ενίοτε- των αυτιών, δεν είναι ιδιαίτερα συχνή, αλλά δύο παραπλήσια παραδείγματα από τη Θεσσαλία και από τη Μακεδονία δείχνουν ότι  η τεχνική αυτή ήταν αποτέλεσμα κάποιας επαφής ανάμεσα στις περιοχές αυτές[13].
Ανάμεσα στα ειδώλια που σώζονται καλύτερα, μπορεί κανείς να διακρίνει ένα τύπο με ενωμένα πόδια (ORF 45/Sar 45, ORF 76/Sar 76, ORF 34/Sar 34). Πρόκειται  για φυσιοκρατικά αποδιδόμενες γυναικείες μορφές, των οποίων έχει διασωθεί  το κάτω μέρος. Η σταση αυτή δεν είναι πολύ συχνή, απαντάται όμως σε ειδώλια από όλο τον ελλαδικό χώρο[14], μάλιστα αποτελεί ένα από τους σταθερά επαναλαμβανόμενους τύπους σύμφωνα με τη Θεωρία της Επανάληψης[15]
Το φυσιοκρατικό γυναικείο καθιστό ειδώλιο ORF 1/Sar 1 είναι γνωστό ήδη από τη Θεσσαλία[16], όπως επίσης και το μικρό κομμάτι ORF 6/Sar 6 που αποδίδει ένα αιδοίο. Aυτό πιθανότατα να είναι μια περίπτωση ειδωλίου σε στάση τοκετού. Ανάλογα παραδείγματα από τον ελλαδικό χώρο προέρχονται από τη Χαρά και το Αχίλλειο Θεσσαλίας[17].
Οπως αναφέραμε και προηγουμένως, σε αντίθεση με τα γυναικεία, τα ανδρικά ειδώλια δεν αποτελούν ευρέως διαδεδομένη επιλογή των νεολιθικών ειδωλοπλαστών. Ο ανδρικός ιθυφαλλικός κορμός ORF 68/Sar 68 μάλιστα παρουσιάζει ευκρινέστατα τις κοιλιακές πτυχώσεις του δέρματος γεγονός που έχει ομοιότητα με τον κορμό του  ORF 33/Sar 33. Τα δύο αυτά ειδώλια παραπέμπουν - χωρίς βέβαια να είναι ίδια- σε ένα ανρικό κορμό από την Θεσσαλία[18]
Τέλος θα πρέπει να υπογραμμίσουμε την ύπαρξη στο ειδωλοπλαστικό υλικό του Σαρακηνού ενός νέου τύπου (ORF 69/Sar 69, ORF 33/Sar 33, ORF 2445/Sar 2445), ο οποίος απ’ όσο γνωρίζουμε δεν έχει ακόμα τυπολογικά παράλληλα. Πρόκειται για ανδρικά ειδώλια καθιστά στο δάπεδο (δηλαδή όχι ένθρονα, όπως συνήθως ανευρίσκονται), με τα πόδια ευρέως ανοικτά, ώστε να φαίνεται το πέος το οποίο και αποδίδεται με πλαστικό τρόπο και κατά συνέπεια να τονίζεται το φύλο τους. Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε καθ’ υπέρβαση, ότι τα ειδώλια αυτά αποτελούν τα ανδρικά παράλληλα των γυναικείων ειδωλίων σε στάση τοκετού. Δυστυχώς, από τα τρία δείγματα που έφερε στο φως η ανασκαφή, μόνο το ένα  (ORF 69/Sar 69) μας επιτρέπει να αντιληφθούμε καλύτερα τη στάση του, και μάλιστα να υποθέσουμε ότι (επειδή τα ανοιγμένα πόδια έχουν και μια τέτοιου είδους κάμψη που να δημιουργεί ανάμεσά τους ένα κυκλικό κενό) ενδεχομένως περιέκλειαν «κάτι» στο κενό αυτό. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε (βέβαια με λίγη φαντασία) ότι ο τύπος αυτός απεικονίζει τον ίδιο τον πηλοπλάστη στην ώρα της δημιουργίας ενός έργου του.
Είναι ενδιαφέρον ότι τα περισσότερα ειδώλια αυτά, μαζί με πολλά θραύσματα άλλων ειδωλίων, μεταξύ των οποίων τα πόδια κατείχαν αναλογικά μεγάλο ποσοστό, ανακαλύφθηκαν σε μικρή απόσταση από την εστία. Επίσης το ότι αρκετά από αυτά βρέθηκαν σε στρώσεις πάνω και γύρω από κέρατο ελαφιού,  κατά πάσα πιθανότητα επίτηδες τοποθετημένο σε οριζόντια θέση, ενώ ανάμεσα υπήρχαν μικρές πέτρες και λίγη χονδροειδής κεραμική.
Απ’ όσο γνωρίζουμε είναι η πρώτη φορά που ανευρίσκεται τόσο μεγάλη συγκέντρωση ειδωλοπλαστικού υλικού σε ελλαδικό σπήλαιο, ενώ η φύση και η θέση του προβληματίζουν και ως προς την χρήση του. Είναι πιθανό δηλαδή, μεταξύ των λοιπών χρήσεων του σπηλαίου, μία να είχε σχέση με λατρευτικές πρακτικές, στις οποίες έπαιζε κάποιο ρόλο το κέρατο του ελαφιού. Πάντως το γενικότερα μεγάλο μέγεθος πολλών ειδωλίων της συγκεκριμένης θέσης την διαφοροποιεί από άλλα γνωστά σπήλαια της ΝΝ. Από την άλλη πλευρά η σημειολογία των πρακτικών αυτών ίσως περιελάμβανε τόσο τα ανδρικά ειδώλια με τα ανοιγμένα πόδια όσο και τα γυναικεία με τα ενωμένα πόδια. Ελπίζουμε ότι θα υπάρξουν νεότερα δεδομένα από την επέκταση της ανασκαφής.









[1] Για τυπολογικά ανάλογα βλ. Gallis, K. and L. Orphanidis, 1996: Figurines of Neolithic Thessaly, Vol.1, Academy of Athens Research Centre for Antiquity Monograph), Athens (ORF + number is the archive number of  L. Orphanidis’ Neolithic Figurines Archive at the Research Centre of Antiquity of the Academy of Athens):   247. ΟRF 27 Mαγούλα Σουφλί/ 348. ΟRF 554 Γρεβενά. Ανάλογου τύπου είναι και το πήλινο ειδώλιο του Σαρακηνού  αρ 2. Section A, L10, sq 1, το οποίο έχει παράλληλα από τη Θεσσαλία, και τη Χαιρώνεια Βοιωτίας: Gallis, K. and L. Orphanidis, supra 1996: 339. ΟRF 486 Μακρυχώρι/ 340. ΟRF 372 Αγ. Σοφία/ Orphanidis, L. and K. Gallis [forthcoming]: Figurines of Neolithic Thessaly, Vol.I1, Academy of Athens Research Centre for Antiquity Monograph), Athens: 401. ΟRF 785 Κυπαρίσια/ Εισαγωγή στη Νεολιθική Ειδωλοπλαστική. Νοτιοανατολική Ευρώπη και Ανατολική Μεσόγειος. (Μονογραφία του Κέντρου Ερεύνης της Αρχαιότητος της Ακαδημίας Αθηνών, αρ. 4). [Introduction to Neolithic Figurine Art: Southeastern Europe and Eastern Mediterranean (Monograph of the Research Center of the Academy of Athens, 4): εικ 60α Χαιρώνεια.
[2] Ανάλογα ραμφόσχημα κεφάλια προέρχονται και από θέσεις της Θεσσαλίας, από τη Χαιρώνεια Βοιωτίας και από την Αλεπότρυπα στην Πελοπόννησο: Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 27.ΟRF 935 Μαγουλίτσα. Orphanidis, L., [forthcoming]: Figurines of Neolithic Thessaly: The A. Bastis’ Collection (Academy of Athens Research for Antiquity Monograph), Athens: αρ. 25, 34,  35, 78, BASTIS scan plus8. Βλ. και Ορφανίδη, Λ. supra 1998:], Αθήνα: εικ. 60γ, 91.
[3] Βλ. ORF 2/Sar 2, ORF / Sar 4, ORF 41/ Sar, ORF 46/ Sar 46 που φτάνουν και μέχρι  12,5 εκατ. Βλ. επίσης ORF 68/Sar 68, το οποίο έχει ύψος κορμού 19,5 εκ.
[4] Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 391. ΟRF 855 Κραννών (πέλμα 9,7 εκ) / 393. ΟRF 974 Αγ. Γεώργιος Λάρισας (πέλμα 10,5 εκ) /394.ΟRF 860 Χάλκη (πέλμα 7 εκ.)/ 395. ΟRF 990 Κοιλάδα (πέλμα 7,4 εκ.)/ 119.ΟRF 854 Θεσσαλία (μύτη 5,3 εκ)/ Gallis, K. and L. Orphanidis, supra 1996: 362.ΟRF463 Αρμένιο/356. ΟRF 95 Σιτόχωρο (Μπεζίλ) (πέος 6,35 εκ)/  359. ΟRF 508 Αγ. Γεώργιος Λάρισας (χέρι 9,2 εκ)/ 360.ΟRF 421 Φάρσαλα (μύτη 6.5 εκ)
[5] Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 94. ΟRF 717 Γυρτώνη/ Gallis, K. and L.Orphanidis supra 1996: 98. ΟRF 94 Ζάππειο/ 102. ΟRF 322 Αράπη/ 103. ΟRF 323 Ραχμάνι/ 104. ΟRF 50 Θεσσαλία/ 105. ΟRF 230 Αργισσα. Επίσης και Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ 110 α και β, 204, 205.
[6] Orphanidis, L. and A. Sampson 1993. “Ειδώλια και Ειδωλοπλαστική,” in Α. Sampson 1993: Σκοτεινή Θαρρουνιών, Το Σπήλαιο, ο Οικισμός και το Νεκροταφείο. Αθήνα: 202–218. Βλ. Επίσης και Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ 72 α.
[7] Gallis, K. and L.Orphanidis supra 1996: 6 (ORF 31) 102. ΟRF 322 Αράπη/ 103. ΟRF 323 Ραχμάνι
[8] Orphanidis, L. 2003: “Νeolithic Figurine Art from Ftelia”, in A. Sampson The Neolithic Settlement at Ftelia, Mykonos, Rhodes (University of the Aegean):  141-5. Βλ. Επίσης και Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ. 112.
[9] Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ.87.
[10] Gimbutas, M. 1986 “Mythical Imagery of Sitagroi Society”, in Renfrew, C- Gimbutas, M.- Elster, E. (eds) Excavations at Sitagroi. A Prehistoric Village in Northeast Greece, Volume 1 (Monumenta Archaeologica 13). Los Angeles, California: 225-301, fig. 9.25 (cat. no 42) Pls. L:3, A:1 and fig. 9.134 (cat. no 137)Pl. LXIII:3.
[11] Ορφανίδη, Λ. supra 1998: σελ 206-230, 276-277, εικ. 231, 239α, 244, 262α, 269 α, β, 271.
[12] Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ. 212.
[13] Gallis, K. and L.Orphanidis supra 1996: 95. ΟRF 46 Ηλιάς Καρδίτσας, αλλα και 99 ΟRF 228 Νεο Μοναστήρι. Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 108.ΟRF 873 Θεσσαλία, αλλά και 47. ΟRF 861 Οτζάκι/ 48. ΟRF728 Μπέη Λάρισσας/ 95. ΟRF 706 Θεσσαλία. Βλ. Επίσης Orphanidis, L., [forthcoming]: Figurines of Neolithic Thessaly: The A. Bastis’ Collection (Academy of Athens Research for Antiquity Monograph), Athens: αρ. 5. Gimbutas, M. supra 1986: 225-301, fig. 9.29 (cat. no 203) Pl. LI:3
[14] Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 167. ΟRF 827 Ζάππειο/ 168. ΟRF 829 Γκριζάνο/  169. ORF 973 Μπέη Λάρισα)/ 170. ΟRF 838 Κυπάρισσος/ 172. ΟRF 832 Θεσσαλία)/ 173. ΟRF 911 Θεσσαλία/ 174. ΟRF 914 Αράπη. Gallis, K. and L.Orphanidis supra 1996: 156.ΟRF 139 Σιτόχωρο/. Orphanidis, L., [forthcoming]: Figurines of Neolithic Thessaly: The A. Bastis’ Collection (Academy of Athens Research for Antiquity Monograph), Athens: αρ. 63. Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ 25 Γιαϊλατζικ Μακεδονία/ εικ 59 Ελευσίνα ΑΝ / εικ 71 β και δ Θαρρούνια.
[15] Ορφανίδη, Λ. supra 1998:254-262 και 267-287. Idem [forthcoming]: Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής . (Μονογραφία του Κέντρου Ερεύνης της Αρχαιότητος της Ακαδημίας Αθηνών).
[16] Orphanidis, L. and K. Gallis supra [forthcoming]: 182. ΟRF 878 Θεσσαλία/ 189. ΟRF 852 Χαρά (Πανάγου)/ 190. ΟRF 1010 Θεσσαλία/ 197. ΟRF 682 Κραννών. Gallis, K. and L. Orphanidis, supra 1996: 204 ΟRF 420 Θεσσαλία/ 207.ΟRF 460 Αγ. Γεώργιος Λάρισας.
[17] Gallis, K. and L. Orphanidis, supra 1996: 143. ΟRF 72 Χαρά. Ορφανίδη, Λ. supra 1998: εικ 36β/γ Αχίλλειο. Gimbutas, M. -S. Winn – D. Shimabuku 1989: Achilleion: a Neolithic Settlement in Thessaly, Greece, 6400-5600B.C. (Monumenta Archaeologica, 14). Los Angeles.
[18] Orphanidis, L., [forthcoming]: Figurines of Neolithic Thessaly: The A. Bastis’ Collection (Academy of Athens Research for Antiquity Monograph), Athens: ORF 145.

No comments:

Post a Comment